Di bin sîwana berxwedanê de perwerde: Dibistanên Zapatista ên serbixwe

01

Perwerdeya Zapatista bi qadeke berfireh a zanist û hebûna berdêl re hevpar e, ji bo armanca zanista kolektîf a veguhertina civakî derfetekê peyda dike.

          Dema tu digihêjî civaka Zapatista li Cintalapayê, tişta destpêkê bala te dikişîne; cudahiya di navbera bedewbûna daristana Lacandonê (Lacandon Jungle) û xala kontrolê ya artêşa federal a Mexican de ya ku derveyî herêma Ejido hatî danîn.

          Li gorî zarokên Zapatista, di xalên kontrolê de lêgerîna di çentên wan ên biçûk de, yan jî dema bi dê û bavan re çûyîna bexçan, ji wan pirskirin tişteke normal e. Wan ev di tevahiya jiyana xwe de jiyan kiriye. Keçên ciwan ji awirên leşkeran an jî dema dengê xwe li ser wan bilind dikirin, pir bihêrs dibûn. Ji ber vê yekê di herêma Zapatista de jiyana zarokên Tseltalan (miletê Maya) tijî nakokî ye.

          Zarokên ku di navbera berxwedan û mirinê de jiyan dikin, ev in, bi dê û bavên xwe re perwerdeya serbixwe a Zapatistan ava dikin; ew, rêbazekî perwerdeyê ye ku li gorî pêwistiyên wan ên taybet in û civak bi rêya komeleyên gelêrî û karê hevbeş, piştgiriya wê dike.

          Projeya Zapatista a xweser ji pêşinyareke polîtîk û aborî ya xwecihî, herêmî û netewî ya xwe birêvebirinê zêdetir e. Destpêkirineke civakî û çandî ya berfireh e ku tê de perwerde hêmaneke sereke ye. Weke fezayeke civakbûnê, dibistan çand, pêkanîn û gotûbêjan nû dike. Dibe ku ne tenê di rêbazê dersdayînê de, lê di naverok û şêwazên birêxistina civak û têkiliyên malbatî de jî, guhertin û berxwedanê biafirîne.

          Tevî cudahiya di navbera şaredariyan de, perwerdeya xweser li Zapatista weke zanîngeha jiyanê tê dîtin. Armanc û naverokên wê ji pirsgirêkên ku pê re rû bi rû dimînin, derdikevin. Çareseriyên mumkin jî bi rêya hizirîn û hevpariya civakî ne.

Çawa her tiştî destpê kir?

Di sala 2001’an de û di Şoreşa Ricardo Flores Magon de, malbatên Zapatista yên bi şaredariya xweseriyê ve girêdayî, biryar dan ku zarokên xwe ji dibistanên fermî yên Mexican derxin. Ew dibistanên ku rêzgirtin ji çand û dîroka wan re nedigirt, zarokên wan weke miletekî resen fêrî mafên wan nedikirin. Zarokan ji neçarî zimanên xwe yên dayîkê jibîr dikirin û tenê bi zimanê Spanî diaxivîn. Di refan de hin mamosteyan eşkere malbatên Ezln û Zapatista rexne kirin, zarokên wan ceza kirin û bi tûndî li wan xistin, ji ber ku ew cotkarên resen bûn!

          Ji xwe tê naskirin ku ev şêwazên tûndiyê yên çandî û fîzîkî yên rojane, gelek zirarê digihînin zarokan. Ew zarok, pirî caran bi girî vedigeriyan malê û nedixwestin careke din biçin dibistana Chopol Ajualil “hikûmeteke xirab e”. ev, bû yek ji sedemên bingehîn ku civakên xwecihî biryara birêxistinkirina projeya perwerdeya xweser bidin, navê wê jî kirin “perwerdeya rast” sîstemeke serbilind e ku tê de rêzgirtin di navbera mamoste û xwendekaran de heye.

          Hemû civakên şaredariyê yên hejmara wan 117 in, biryar dan ku zarokan ji dibistanên giştî derxin û tevlî têkoşînê bikin. Di heman demê de navendên perwerdeyê yên xweser ava kirin. Mamoste jî bi awayekî demokrat ji civakê hatin hilbijartin û pispor ji derve anîn û ew perwerde kirin, weke zanyarên biyolojî, dîroknas, pisporên çandiniyê, rojnameger, endezyar û hin xwendekarên navenda şaredariyê.

Mijar û zehmetî

          Mijarên sereke yên vê mînaka perwerdeya xweser, daxwazên Zapatista yên bingehîn ji bo demokrasî, azadî û wekheviya civakî ne, tevî pêdiviyên taybet yên her gundekî ku bi rêya civînên demokrat û rasterast divê werin çareserkirin.

          Dibistanên Zapatista, minhacên dibistanên fermî bi temamî ranakin, lê bi rêya sembolên xwecihî tên nîşandan. Dîroka dagerkeriya Spanî û dîroka Tseltal bi hev re tê dayîn. Nirxên tekekesî, hevrikî, eşqa kirînê (consumerism) û milkê taybet dikevin cihê lêpirsînê û bi nirxên weke civak û hevgirtinê tên veguhertin.

          Zehmetiya perwerdeya xweser di veguherandina civakê bi refeke dibistanê de ye û fermîkirina perwerdeyê ku zimanê Tsaltal di nav de were perwerdekirin. Zarok fêrî demên çandin û çinîna mûsiman, festîvalên kevneşopî yan jî kevneşopiyên devokî dibin, ji bo perwerdeya dibistanê û ya xwezayî bikin yek. Pêşkêşkerên perwerdeya rast ne tenê mamosteyên fêrkirina xwendin û nivîsandinê ne, lê di heman demê de ji bo girtina amûrên polîtîk-pedagojî ta di hişên zarokan de çandina dendika hişmendiyeke rexneyî, bibin alîkar:

          “perwerdeya me, ji bo peydakirina şoreşeke mezin û yek dilî ye, ta em karibin di heman alî de bimeşin. Em bawer dikin ku perwerde ne tenê fêrkirina xwendin, nivîsandin û bîrkarî ye, lê di heman demê de çareserkirina pirsgirêkên di nav gelê me de, çawaniya xweparastinê, dîroka me û di têkoşînê de berdewamkirin e.

‘Hortensia Aragón, yek ji avakerên Perwerdeya Rast.’

          Rêbazên fêrkirin û fêrbûnê li van dibistanan, ji zarokan re dibe alîkar ta ku kesayeta xwe di jiyanê de pêş bixin. Cudatirî dibistanên din ên fermî, perwerde weke ku di xwezaya xwe de polîtîke tê fêrkirin. Bi çawaniya têkoşînê, guhdana xwezayê û serbilindiya parastina çand û xaka xwe tên perwerdekirin.

          “Di dibistanên xweser de, em bi zimanê Tseltal diaxivin û bêyî ku ceza hebe em dikarin her tişta di dilê xwe de heyî bînin ziman.”

‘Gloria, 11 salî ye’

          “Ez ji dibistana xweser hez dikim, ji ber ku ew rêzgirtinê didin peyvên min û mamoste gotinên xirab nabêjin.”

‘Julia, 9 salî ye’

          ‘Em dikarin bilîzin, mafên xwe nas bikin û dizanin ku hikûmet çi bi serê me dike.’

‘Manuel, 12 salî ye’

Xweserî û zayend

          Perwerdeya Zapatista derfetê dide zarokan ku bi rêya projeyên xweser xwe nas bikin. Zarok bi tevahî tevlî avakirina rastiya civakî û polîtîk dibin. Di dibistanên herêma Zapatista de nirxên tevgerê tên bidestxistin û bi rêya çalakiyên civakî û polîtîk tên tekezkirin. Dibistana xweser cihê hizirînê ye, zarok di avakirina kesayeta xwe de hest û hizirên xwe tînin der.

          Nêzî nîvê xwendekarên dibistanên xweser keç in. Ev yek, di civakên resen de tişteke balkêş e. Ji ber ku keç hîn ciwan in, divê di malê de kar bikin, haya wan ji xwişk û birayên biçûk hebe yan jî tişten xwarinê ji çiyê kom bikin. Dibe ku ji ber vê sedemê mamoste di amadebûnê de nerm in û keç dikarin xwişk û birayên xwe yên biçûk bi xwe re derbasî refê bikin.

          Kur di 12 saliya xwe de dikarin tevlî jiyana polîtîk a civakê, şaredariyê, çalakiyên werzîşê û xweseriyê bibin. Lê ne mumkin e ku keç tevlî van çalakiyan bibin, tenê di rewşên taybet de dema ku helwesta dê û bav a polîtîk derfetê bide wan ku têkiliyên cur bi cur girê bidin.

Dema ku xwişka min Margarita 14 salî bû, diya min biryar da ku ji dibistanê derxe da ku di xwedîkirina birayên xwe de alîkar be. Ew gelekî girî. Lê diya min jê re got ku xwendin ne gelekî girîng e, ji ber ku herî dawî ew wê bizewice.”

‘Lora, 10 salî ye’

Di sîstema perwerdeya serbixwe de, kur û keç fêrî “zagonên jinan ên şoreşgerî” dibin. Çawa ev zagon dikarin jiyana wan a malbatî û civakî biguherin. Keç fêrî mafê xwe û çawaniya biryardayînê dibin. Tevlî çalakiya sîstema Zapatista dibin. Berdêla zewaca di 14 salî de, keç biryar didin ku piştgiriya fêrkirin, tenduristî û mafên mirovan bikin, ta bibin endamên komîteyên polîtîk an jî bibin şoreşger. Ev jî, nabe qutbûnek ji têkiliyên civakî.

Perwerdeya serbixwe, ji bo şêwegirtineke cuda ya avakirina civakî ya ku ji nerîn û pêkanînên cur bi cur ên têkiliyên di navbera her du zayendan de, derfetek e. Bi vî awayî, ne tenê aliyên polîtîk, civakî û çandî, lê derbasî aliyên berfireh ên zanist û hebûna berdêl dibe. Dibistanên Zapatista, zanista hevpar û veguherrtina civakî armanc dike.

Angélica Rico

 

Angélica Rico rojnamevaneke û di geşdana gundewarî de ji zanîngeha Autonomous Metropolitan a Xochomilco Master girtiye. Di salên “1994 – 1999” an de weke rojnamevana şer kar kiriye. Di salên “1999 – 2009” an de, di civakên Cultural AC, Tzeltal, Tzotzil û Ch’ol de berpirsa projeyên çandî, perwerdeyî û berhemdarî bû.

Amadekar: Rûbar Mihemed

Jêder:  http://roarmag.org/2014/01/zapatista-autonomous-education-chiapas